Konstytucja 3 maja – druga na świecie, pierwsza w Europie

W dniu 3 maja 1791 roku polski Sejm uchwalił Ustawę rządową regulującą ustrój w Polsce. Wydarzenie to jest uznawane za bardzo ważne w skali i kraju, ale i całego świata. Bo była to pierwsza w Europie, a druga na świecie (po amerykańskiej z 1787 roku) nowoczesna ustawa zasadnicza, punkt po punkcie regulująca ustrój prawny Rzeczypospolitej Obojga Narodów jako monarchii konstytucyjnej o ściśle określonej strukturze władz państwowych.

Konstytucja 3 maja obowiązywała niewiele dłużej niż rok. Jej kres położyły władze rosyjskie z pomocą konfederacji targowickiej. Tak silny sprzeciw państw ościennych wobec polskiej Konstytucji 3 maja wynikał z obawy, że jej nowoczesne rozwiązania w zakresie uprawnień zwłaszcza chłopów i mieszczan zainspirują inne społeczeństwa i wywołają powstania podobne do trwającej wówczas (od 1789 roku) Wielkiej Rewolucji Francuskiej.

Postanowienia Konstytucji 3 maja

Konstytucja    ograniczyła   uprawnienia    szlachty,    m.in.    znosząc    liberum    veto    (służące   do   zrywania    Sejmu i uniemożliwiające reformy) oraz odbierając prawo głosu tak zwanej gołocie (czyli szlachcie z tytułem, ale bez majątku, skłonnej do sprzedawania swych głosów na Sejmie możnowładcom realizującym swe prywatne interesy, a nie interesy kraju). Objęła też ochroną chłopów pańszczyźnianych, wcześniej całkowicie zależnych od szlachty. W ten sposób Rzeczpospolita miała wkroczyć na drogę tworzenia społeczeństwa i państwa w nowoczesnym rozumieniu.

Najważniejsze postanowienia Konstytucji 3 maja to:

1. Zniesienie liberum veto.
2. Wprowadzenie trójpodziału władzy.
3. Uznanie chłopów za część narodu.
4. Ograniczenie roli Senatu.
5. Zniesienie wolnej elekcji.
6. Wprowadzenie dziedziczności tronu.
7. Ograniczenie odrębności Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego.
8. Zagwarantowanie tolerancji religijnej.